Τα λάθη στον λόγο των μαθητών: στάσεις και διδακτικές πρακτικές διαχείρισης των γλωσσικών λαθών από τους εκπαιδευτικούς της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης

Abstract

This doctoral thesis falls within the scientific field of language education and seeks to study the attitudes of Primary Education teachers towards the errors detected in the language produced by students, as well as the teaching practices through which they treat the language errors in the classroom. For the purposes of the thesis and the fulfillment of the research objectives mixed methods approach was implemented, that is both quantitative research (through the use of the questionnaire as a measuring instrument) and qualitative research (including two stages, the stage of interviews and the stage of observations) was conducted. The questionnaire built on closed-ended questions, which was designed to serve the quantitative research and was filled in by a sample of 516 teachers, was used for the purpose of exploring teachers’ attitudes regarding students’ language errors (and particularly those concerning the status of the error in the context of language instruction), the importance they attach to the errors of written and spoken language respectively and the rate at which they implement the available techniques on error correction with regard to both students’ spoken and written language. Next, semi-structured interviews were addressed to 20 teachers – who had previously responded to the questionnaire – so that teachers could justify their beliefs concerning language errors and their preferences in certain correction techniques. Furthermore, within the framework of qualitative research, 40 structured and non-participatory observations took place, so that correction techniques could be explored as applied by teachers in actual teaching conditions and not as deduced unilaterally from their responses and statements. The integration of methods (triangulation of research) was utilized based on the results deriving from the three parts of the research. First, the relation between teachers’ attitudes (as being interpreted based on their statements) and actions (pertaining to the treatment of language errors) is regarded principally as one of convergence. Both the attitudes and the teaching practices implemented by teachers demonstrate a shift towards modern theories about the treatment of the language error. More specifically, the teachers consider the language error as an integral part of the learning process, while teachers themselves place greater emphasis on the criterion of effectiveness (than that of acceptability) when assessing students’ language. Additionally, the constructive consideration of the language error substantially benefits from the application – at least for the errors of the spoken language – of the techniques of selective correction, self-correction, peer correction and implicit forms of feedback, as well as from teachers’ positive disposition towards the practices of analysis and utilization of language errors. However, there are elements detected in some of the teachers’ opinions and practices that indicate the presence of the traditional, teacher-centered model and the behavioral approach of the language error. It is characteristic that teachers tend to associate the notion of the language error with spelling, grammatical and syntactic errors, focusing, therefore, more on the production of accurate sentences (in terms of grammar and syntax) and less on the cultivation of language expression and communication. Furthermore, they agree to a great extent with the notion that students’ language should be consistent with the official language code of the school material so that it could be regarded as correct. They also agree to a great extent with the fact that language errors contribute to fostering phenomena of social exclusion within the school environment. In addition, teachers treat the errors of the written language seriously and severely (as opposed to the errors of the spoken language), for the correction of which they employ traditional methods, as they choose themselves (being in charge of the instruction) to correct students’ written language and by implementing the explicit forms of feedback with great frequency.

Η παρούσα διδακτορική διατριβή εντάσσεται στο επιστημονικό πεδίο της διδακτικής της γλώσσας και επιχειρεί να διερευνήσει τις στάσεις των εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης απέναντι στα λάθη στον λόγο των μαθητών, καθώς και τις διδακτικές πρακτικές με τις οποίες οι ίδιοι διαχειρίζονται τα γλωσσικά λάθη στην εκπαιδευτική πραγματικότητα. Για τις ανάγκες της διατριβής και την επίτευξη των ερευνητικών στόχων εφαρμόστηκε μεικτή μεθοδολογία, καθώς διενεργήθηκε τόσο ποσοτική έρευνα (με την αξιοποίηση του ερωτηματολογίου ως εργαλείου μέτρησης), όσο και ποιοτική έρευνα (η οποία περιλάμβανε δύο φάσεις, τη φάση των συνεντεύξεων και τη φάση των παρατηρήσεων). Μέσω του κλειστού ερωτηματολογίου, το οποίο σχεδιάστηκε για τις ανάγκες της ποσοτικής έρευνας και συμπληρώθηκε από ένα δείγμα 516 εκπαιδευτικών, επιδιώχθηκε να εξεταστούν οι στάσεις των διδασκόντων απέναντι στα γλωσσικά λάθη των μαθητών (και συγκεκριμένα όσον αφορά στη θέση του λάθους στη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος), η βαρύτητα που οι ίδιοι αποδίδουν στα λάθη του προφορικού και του γραπτού λόγου αντίστοιχα και η συχνότητα με την οποία εφαρμόζουν τις υπάρχουσες, διαθέσιμες τεχνικές για τη διόρθωση των λαθών τόσο στον προφορικό, όσο και στον γραπτό λόγο των μαθητών. Στη συνέχεια, πραγματοποιήθηκαν ημιδομημένες συνεντεύξεις με 20 εκπαιδευτικούς – οι οποίοι είχαν προηγουμένως συμπληρώσει το ερωτηματολόγιο – προκειμένου να αιτιολογηθούν οι πεποιθήσεις των διδασκόντων για τα γλωσσικά λάθη και οι προτιμήσεις τους για κάποιες συγκεκριμένες τεχνικές διόρθωσης. Ακόμη, στα πλαίσια της ποιοτικής έρευνας έλαβαν χώρα 40 συστηματικές (δομημένες) και μη συμμετοχικές παρατηρήσεις, ούτως ώστε να διερευνηθούν οι τεχνικές διόρθωσης που εφαρμόζουν οι εκπαιδευτικοί σε πραγματικές συνθήκες διδασκαλίας και όχι όπως αυτές εξάγονται μονομερώς από τις απαντήσεις και τις δηλώσεις τους. Η συνάρθρωση των ερευνητικών μεθόδων (τριγωνοποίηση της έρευνας) υλοποιήθηκε στο επίπεδο των αποτελεσμάτων που προέκυψαν από τα τρία σκέλη της έρευνας. Πρώτα απ’ όλα, η σχέση ανάμεσα στις στάσεις των εκπαιδευτικών (όπως αυτές ερμηνεύονται με βάση τις δηλώσεις τους) και στις πράξεις τους (όσον αφορά στη διαχείριση των γλωσσικών λαθών) είναι κατά κύριο λόγο συγκλίνουσα. Τόσο οι στάσεις όσο και οι διδακτικές πρακτικές που εφαρμόζουν οι εκπαιδευτικοί μαρτυρούν, κατά κύριο λόγο, μια μεταστροφή προς τις σύγχρονες θεωρίες για την προσέγγιση του γλωσσικού λάθους. Πιο συγκεκριμένα, οι εκπαιδευτικοί θεωρούν το γλωσσικό λάθος ως αναπόσπαστο στοιχείο της μαθησιακής διαδικασίας, ενώ οι ίδιοι δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στο κριτήριο της αποτελεσματικότητας (παρά της αποδεκτότητας) κατά την αξιολόγηση του λόγου των μαθητών. Ακόμη, σπουδαίο ρόλο στην εποικοδομητική θεώρηση του γλωσσικού λάθους διαδραματίζει η εφαρμογή – τουλάχιστον για τα λάθη του προφορικού λόγου – των τεχνικών της επιλεκτικής διόρθωσης, της αυτοδιόρθωσης, της ετεροδιόρθωσης και των άρρητων μορφών ανατροφοδότησης, όπως επίσης και η θετική προδιάθεση των εκπαιδευτικών απέναντι στις πρακτικές της ανάλυσης και της αξιοποίησης των γλωσσικών λαθών. Ωστόσο, σε κάποιες απόψεις και πρακτικές των εκπαιδευτικών εντοπίζονται στοιχεία που παραπέμπουν στο παραδοσιακό-δασκαλοκεντρικό μοντέλο διδασκαλίας και στη συμπεριφοριστική προσέγγιση του γλωσσικού λάθους. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι εκπαιδευτικοί τείνουν να συνδέουν την έννοια του γλωσσικού λάθους με τα ορθογραφικά, τα γραμματικά και τα συντακτικά λάθη, εστιάζοντας έτσι περισσότερο την προσοχή τους στην παραγωγή ορθών προτάσεων (από γραμματικοσυντακτική άποψη) και λιγότερο στην καλλιέργεια της γλωσσικής έκφρασης και επικοινωνίας. Ακόμη, συμφωνούν σε μεγάλο βαθμό με την άποψη ότι η γλώσσα των μαθητών θα πρέπει να συμφωνεί με τον επίσημο γλωσσικό κώδικα των σχολικών εγχειριδίων για να μπορεί να χαρακτηριστεί ως ορθή, καθώς και με το ότι τα γλωσσικά λάθη συντελούν στην καλλιέργεια φαινομένων κοινωνικού αποκλεισμού μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Επιπλέον, οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη βαρύτητα και αυστηρότητα τα λάθη του γραπτού λόγου (έναντι των λαθών του προφορικού), κατά τη διόρθωση μάλιστα των οποίων ακολουθούν τις πιο παραδοσιακές μεθόδους, καθώς επιλέγουν να διορθώνουν οι ίδιοι (ως υπεύθυνοι της διδασκαλίας) τον γραπτό λόγο των μαθητών και μάλιστα εφαρμόζοντας με μεγαλύτερη συχνότητα τις ρητές μορφές ανατροφοδότησης.