Δίκαιο και θάλασσα στο Βυζάντιο: νομικές και ιστορικές μαρτυρίες για το θαλάσσιο περιβάλλον και την εκμετάλλευσή του (8ος-12ος αι.)

Abstract

In this doctoral thesis, the marine environment and its exploitation are examined on the basis of legislative provisions in combination with the testimonies of contemporary historians and chroniclers from the 8th to the 12th century. The first part deals with the marine environment. Firstly, the existing legal framework for the seashore is presented, along with the emerging islets and the edifices on them. Afterwards, the laws with which the legislator, responding to the desire of the Byzantines to enjoy the natural environment and mostly the marine, ensured to those who lived next to the sea an unobstructed view of it, are examined. An issue that is investigated is the validity of the provisions regarding the view of the sea and the scope of their application, as well as whether and to what extent the measures applied only to Constantinople or were extended to other coastal cities and areas of the Byzantine territory. Ports and port facilities are also part of the scope of our research. The terminology and operation of port facilities based on legislation are investigated. The service of ports’ administration commanders was also important. It seems that the dignitaries of the local coastal regions of the Byzantine era had duties similar to those of the harbor masters of the Roman era; they were responsible for inspecting passengers and preserving order. Other topics analyzed are shipwrecks, naval loans, and interests, with a special focus on the provisions that survived from the naval tradition of the Rhodian Sea Law to the Digesta and via the Digesta to the Basilica. Shipwrecks are also associated with res derelictae that end up on the shores or at the bottom of the sea. The second part of the thesis refers to the exploitation of the marine environment. Fishing methods, the utilization of marine resources, the trade of marine products and by-products and their legislation are investigated. The financial transactions of the Byzantines, the buying and selling of products, the salaries, the profit, and the taxes collected by the civil servants are also examined. The laws on the problems arising from the exploitation of the sea are identified and compared in relation to the corresponding testimonies in the narrative sources. For some products, such as corals, pearls, shells, and seaweed, but also fishing methods, such as sagene (fishing nets), a systematic research attempt is made for the first time in this thesis.

Στην παρούσα διδακτορική διατριβή εξετάζονται το θαλάσσιο περιβάλλον και η εκμετάλλευσή του με βάση τις νομοθετικές διατάξεις σε συνδυασμό με τις μαρτυρίες των σύγχρονων ιστορικών και χρονογράφων από τον 8ο έως και τον 12ο αιώνα. Το πρώτο μέρος πραγματεύεται το θαλάσσιο περιβάλλον. Αρχικά παρουσιάζεται το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο για τον αιγιαλό, τις αναδυόμενες νησίδες και τα κτίσματα επ’ αυτών. Στη συνέχεια εξετάζονται οι νόμοι με τους οποίους ο νομοθέτης, ανταποκρινόμενος στην επιθυμία των Βυζαντινών να απολαμβάνουν το φυσικό περιβάλλον και μάλιστα το θαλάσσιο, εξασφάλιζε σε όσους γειτόνευαν με τη θάλασσα την απρόσκοπτη θέα της. Ένα ζήτημα που τίθεται προς διερεύνηση είναι η ισχύς των διατάξεων για τη θέα της θάλασσας και η εμβέλεια της εφαρμογής τους, εάν και κατά πόσον δηλαδή τα μέτρα ίσχυσαν μόνο στην Κωνσταντινούπολη ή επεκτάθηκαν και σε άλλες παραθαλάσσιες πόλεις και περιοχές της βυζαντινής επικράτειας. Οι λιμένες και οι λιμενικές εγκαταστάσεις επίσης απασχολούν την έρευνά μας. Διερευνώνται η ορολογία και η λειτουργία των λιμενικών εγκαταστάσεων με βάση τη νομοθεσία. Σημαντική ήταν και η υπηρεσία των οργάνων διοικήσεως των λιμένων. Φαίνεται ότι οι άρχοντες των κατά τόπους παραθαλασσίων περιοχών της βυζαντινής εποχής είχαν παρόμοια καθήκοντα με τους λιμενάρχες της ρωμαϊκής· ήταν υπεύθυνοι για τον έλεγχο των επιβατών και τη διαφύλαξη της τάξεως. Άλλα θέματα που αναλύονται είναι τα ναυάγια, τα ναυτικά δάνεια και οι τόκοι με εστίαση του ενδιαφέροντος στις διατάξεις που επιβίωσαν από τη ναυτική παράδοση του Νόμου Ροδίων Ναυτικού στον Πανδέκτη και μέσω αυτού στα Βασιλικά. Με τα ναυάγια συνδέονται και τα αδέσποτα πράγματα που καταλήγουν στις ακτές ή τον βυθό της θάλασσας. Το δεύτερο μέρος της διατριβής αναφέρεται στην εκμετάλλευση του θαλασσίου περιβάλλοντος. Ερευνώνται οι μέθοδοι αλιείας, η αξιοποίηση των θαλασσίων πόρων, το εμπόριο των προϊόντων και υποπροϊόντων της θάλασσας και η νομοθεσία περί αυτών. Εξετάζονται οι οικονομικές συναλλαγές των Βυζαντινών, οι αγοραπωλησίες προϊόντων, οι μισθοί, το κέρδος και οι φόροι που εισπράττονταν από τους δημοσίους υπαλλήλους. Εντοπίζονται και συγκρίνονται οι νόμοι για τα ανακυπτόμενα προβλήματα από την εκμετάλλευση της θάλασσας σε σχέση με τις αντίστοιχες μαρτυρίες στις αφηγηματικές πηγές. Για ορισμένα προϊόντα, όπως τα κοράλλια, τα μαργαριτάρια, τα όστρακα, το φύκος, αλλά και μεθόδους αλιείας, όπως η σαγήνη (δίχτυα αλιείας), γίνεται για πρώτη φορά προσπάθεια συστηματικής έρευνας στην παρούσα διατριβή.