Η μακροχρόνια συμμόρφωση των ασθενών στη θεραπευτική υποκατάσταση με οπιοειδή είναι περιορισμένη. Οι νευροβιολογικές και φυσιολογικές αλλαγές που προκαλεί η χρόνια χρήση των οπιοειδών ουσιών διαταράσσουν πολλά ομοιοστατικά συστήματα, ιδιαίτερα αυτά που σχετίζονται με την αντίληψη της ευχαρίστησης και την ηδονική ανταμοιβή, καθώς και με το άγχος και την επακόλουθη ηδονική απορρύθμιση. Μερικές από αυτές τις αλλαγές έχει αποδειχθεί (στον γενικό πληθυσμό, καθώς και σε μικρά δείγματα ασθενών με διαταραχές χρήσης ουσιών) ότι είναι αναστρέψιμες μέσω της αερόβιας άσκησης. Οι ορμόνες κορτιζόλη και β-ενδορφίνη φαίνεται να επηρεάζονται από την σωματική άσκηση, λειτουργώντας ως αντισταθμιστικοί και ρυθμιστικοί παράγοντες για διάφορες ψυχολογικές παραμέτρους, συμβάλλοντας στην εξισορρόπηση των αλλαγών που σχετίζονται με τη χρήση οπιοειδών. ΣΚΟΠΟΣ: Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχους α) να διερευνήσει την επίδραση ενός εποπτευόμενου δίμηνου προγράμματος αερόβιας άσκησης, μέτριας έντασης, στα επίπεδα ...
Όλα τα τεκμήρια στο ΕΑΔΔ προστατεύονται από πνευματικά δικαιώματα.
Η μακροχρόνια συμμόρφωση των ασθενών στη θεραπευτική υποκατάσταση με οπιοειδή είναι περιορισμένη. Οι νευροβιολογικές και φυσιολογικές αλλαγές που προκαλεί η χρόνια χρήση των οπιοειδών ουσιών διαταράσσουν πολλά ομοιοστατικά συστήματα, ιδιαίτερα αυτά που σχετίζονται με την αντίληψη της ευχαρίστησης και την ηδονική ανταμοιβή, καθώς και με το άγχος και την επακόλουθη ηδονική απορρύθμιση. Μερικές από αυτές τις αλλαγές έχει αποδειχθεί (στον γενικό πληθυσμό, καθώς και σε μικρά δείγματα ασθενών με διαταραχές χρήσης ουσιών) ότι είναι αναστρέψιμες μέσω της αερόβιας άσκησης. Οι ορμόνες κορτιζόλη και β-ενδορφίνη φαίνεται να επηρεάζονται από την σωματική άσκηση, λειτουργώντας ως αντισταθμιστικοί και ρυθμιστικοί παράγοντες για διάφορες ψυχολογικές παραμέτρους, συμβάλλοντας στην εξισορρόπηση των αλλαγών που σχετίζονται με τη χρήση οπιοειδών. ΣΚΟΠΟΣ: Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχους α) να διερευνήσει την επίδραση ενός εποπτευόμενου δίμηνου προγράμματος αερόβιας άσκησης, μέτριας έντασης, στα επίπεδα β-ενδορφίνης και κορτιζόλης στο σίελο σε εξαρτημένους από οπιοειδή ασθενείς που βρίσκονται σε φαρμακοθεραπεία υποκατάστασης, β) Να διερευνήσει τις πιθανές επιπτώσεις του προτεινόμενου πρωτοκόλλου σωματικής άσκησης στην παράλληλη χρήση μη οπιοειδών ουσιών (π.χ., αλκοόλ, κοκαΐνη, κάνναβη και βενζοδιαζεπίνες) και γ) να εξετάσει την επίδραση της άσκησης στην ποιότητα ζωής των ατόμων αυτών, δίνοντας έμφαση στους τομείς της σωματικής και ψυχικής υγείας, της απασχόλησης, της εκπαίδευσης, της έλλειψης στέγης, του εθελοντισμού, της βίας και της παραβατικότητας. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: Ενενήντα χρήστες οπιοειδών (41 γυναίκες) σε θεραπεία υποκατάστασης με μεθαδόνη ή βουπρενορφίνη σε μονάδες του ΟΚΑΝΑ, χωρίστηκαν τυχαία σε τέσσερις ομάδες: (α) πειραματική ομάδα βουπρενορφίνης (ΒΠ, n = 26, ηλικία 41.9 ± 6.1 έτη), (β) ομάδα ελέγχου βουπρενορφίνης (ΒΕ, n = 25, ηλικία 41.9 ± 5.6 έτη), (γ) πειραματική ομάδα μεθαδόνης (ΜΠ, n = 20, ηλικία 46.7 ± 6.6 έτη) και (δ) ομάδα ελέγχου μεθαδόνης (MΕ, n = 19, ηλικία 46.1 ± 7.5 έτη). Οι ομάδες ελέγχου δεν ακολούθησαν πρόγραμμα άσκησης αλλά δέχθηκαν εκπαιδευτική ενημέρωση κινητοποίησης σχετικά με τα οφέλη της σωματικής άσκησης για την υγεία. Οι πειραματικές ομάδες (BΠ και MΠ) ακολούθησαν πρόγραμμα αερόβιας άσκησης σε διάδρομο για 20 λεπτά στο 70% της μέγιστης καρδιακής συχνότητας (HRmax), 3 ημέρες/εβδομάδα για 8 εβδομάδες. Αξιολογήθηκαν οι ορμονικές μεταβλητές κορτιζόλη και β-ενδορφίνη σε όλες τις ομάδες που μελετήθηκαν. Δείγματα σιέλου ελήφθησαν πριν από την άσκηση (ΠΑ) και αμέσως μετά την άσκηση (ΜΑ). Η δειγματοληψία έγινε σε τρεις διαφορετικές ημέρες άσκησης (την 1η, 12η και 24η ημέρα παρέμβασης) που αντιπροσωπεύουν την αρχή, το μέσον και το τέλος του προγράμματος άσκησης. Περίπου 2 ml σιέλου συλλέχθηκαν χρησιμοποιώντας ειδικά φιαλίδια και οι ορμονικοί προσδιορισμοί έγιναν με τη μέθοδο ELISA. To ερωτηματολόγιο «Προφίλ Έκβασης Θεραπείας» (Treatment Outcomes Profile, HTOP) χρησιμοποιήθηκε για την αξιολόγηση της κατανάλωσης αλκοόλ, κοκαΐνης, κάνναβης, βενζοδιαζεπίνων και άλλων ψυχοδραστικών ουσιών, καθώς και των θεραπευτικών υποκατάστατων της μεθαδόνης και βουπρενορφίνης, σε συχνότητα και ποσότητα ανά εβδομάδα. Το ερωτηματολόγιο χορηγήθηκε πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος άσκησης (1η, 12η και 24η συνεδρία άσκησης). Τέλος, με το HTOP αξιολογήθηκε η ποιότητα ζωής, με αναφορά στους τομείς της σωματικής και ψυχικής υγείας, της εργασίας, της εκπαίδευσης, του εθελοντισμού, της στέγασης, της βίαιης συμπεριφοράς και της παραβατικότητας. Για τη στατιστική ανάλυση (SPSS 29) χρησιμοποιήθηκαν οι μη παραμετρικές δοκιμασίες Two-way ANOVA και One-way ANOVA. Για τη σύγκριση αναλογιών χρησιμοποιήθηκε το Pearson’s χ2 test ή το Fisher's exact test όπου ήταν απαραίτητο. Οι συγκρίσεις των επιπέδων ενδορφίνης και κορτιζόλης μεταξύ των 3 συνεδριών έγιναν με τη χρήση του κριτηρίου Friedman, ενώ για τον έλεγχο της σχέσης δυο ποσοτικών μεταβλητών χρησιμοποιήθηκε ο συντελεστής συσχέτισης του Spearman (rho). Επίσης, χρησιμοποιήθηκε η πολλαπλή γραμμική παλινδρόμηση για την εύρεση ανεξάρτητων παραμέτρων που σχετίζονται με διαστάσεις της ποιότητας ζωής. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: β-ενδορφίνη: Οι μετρήσεις β-ενδορφίνης παρουσίασαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων άσκησης και ελέγχου τόσο στην ομάδα της βουπρενορφίνης όσο και της μεθαδόνης. Οι διαφορές διαπιστώθηκαν μετά την άσκηση κατά την 1η συνεδρία, και τόσο πριν όσο και μετά την άσκηση κατά την 24η συνεδρία (p<0,001), με την ομάδα άσκησης να καταγράφει σημαντικά υψηλότερες τιμές (p<0,001). Στην ομάδα άσκησης της βουπρενορφίνης, οι τιμές της β-ενδορφίνης στην 24η συνεδρία ήταν σημαντικά υψηλότερες από τις αντίστοιχες στην 1η και 12η συνεδρία (σταθερή αύξηση) (BΠ πριν: 63.8±33, μετά: 185.6±182.8 pg/mL (p<0,001), ενώ στην ομάδα ελέγχου οι τιμές στην 12η συνεδρία ήταν υψηλότερες από την 1η και την 24η (αρχικά αύξηση και στη συνέχεια μείωση στα αρχικά επίπεδα) (ΒΕ πριν: 34.7± 20.1, μετά: 24.2± 8.8 pg/mL) (p<0,001). Στην ομάδα της μεθαδόνης, η β-ενδορφίνη ακολούθησε σταθερά αυξητική πορεία μέχρι το τέλος του προγράμματος, με την στατιστική σημαντικότητα να παρατηρείται μετά την ολοκλήρωση του πρώτου μήνα άσκησης (MΠ πριν: 115±211, μετά: 262.3±505.7 pg/mL) (p<0,001), ενώ στην ομάδα ελέγχου δεν διαπιστώθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφοροποιήσεις (ΜΕ πριν: 129.7±185.7, μετά 84.9±104.3 pg/m) (p<0,001). Κορτιζόλη: Οι μετρήσεις της κορτιζόλης παρουσίασαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων άσκησης και ελέγχου τόσο στην ομάδα της βουπρενορφίνης όσο και της μεθαδόνης. Οι διαφορές εντοπίζονται πριν και μετά την άσκηση στην 12η και στην 24η συνεδρία, με την ομάδα άσκησης να εμφανίζει σημαντικά χαμηλότερες μετρήσεις σε σχέση με την ομάδα ελέγχου (p<0,001). Στην ομάδα άσκησης της βουπρενορφίνης, οι τιμές της κορτιζόλης στην 24η συνεδρία ήταν σημαντικά χαμηλότερες από τις αντίστοιχες στην 1η και 12η συνεδρία (σταθερή μείωση) (BΠ πριν: 9.5±5.9, μετά: 2.8±1.5 ng/mL) (p<0,001), ενώ στην ομάδα ελέγχου οι τιμές στην 12η συνεδρία ήταν χαμηλότερες από την 1η και την 24η (αρχικά μείωση και στη συνέχεια επαναφορά στα αρχικά υψηλά επίπεδα) (ΒΕ πριν: 6.3±2.5, μετά: 10.1±5.4 ng/mL) (p<0,001). Ομοίως, στην ομάδα της μεθαδόνης, η κορτιζόλη ακολούθησε σταθερή τάση μείωσης μέχρι το τέλος του προγράμματος, με στατιστική σημαντικότητα να παρατηρείται μετά την ολοκλήρωση του πρώτου μήνα άσκησης (MΠ πριν: 9.3±6.6, μετά: 3.1±1.5 ng/mL) (p<0,001), ενώ στην ομάδα ελέγχου δεν υπήρξαν στατιστικά σημαντικές διαφοροποιήσεις (MΕ πριν: 7.5±3.2, μετά: 12.5±4.3 ng/mL) (p<0,001). Προφίλ Έκβασης Θεραπείας: Μετά από την παρέμβαση άσκησης, η εβδομαδιαία κατανάλωση αλκοόλ σε ημέρες μειώθηκε και στις δύο ομάδες άσκησης και ήταν χαμηλότερη στην ομάδα άσκησης της βουπρενορφίνης (πριν: 2,62 ±1,63, μετά: 1,42 ±1,36) σε σύγκριση με της μεθαδόνης (πριν: 4,5 ±1,67, μετά: 2,15 ±1,6), ενώ δεν ήταν διαφορετική στις ομάδες ελέγχου σε σύγκριση με τα αρχικά επίπεδα ή μεταξύ της ομάδας ελέγχου βουπρενορφίνης (πριν: 2,80 ±1,58, μετά: 2,64 ±1,5) και μεθαδόνης (πριν: 4,21 ±1,44, μετά: 4,21 ±1,58). Ομοίως, η ημερήσια ποσότητα κατανάλωσης αλκοόλ (αριθμός ποτών) μειώθηκε μετά την παρέμβαση και στις δυο ομάδες άσκησης (ΒΠ: πριν: 2,88 ±1,8, μετά: 1,58 ±1,17) και (MΠ: πριν: 4,30 ±1,66, μετά: 2,75 ±1,45), ενώ δεν διέφερε στις ομάδες ελέγχου (BΕ: πριν: 3,32 ±1,31, μετά: 3,24 ±1,16) και (MΕ: πριν: 4,89 ±1,29, μετά: 4,79 ±1,23). Όσον αφορά τη δοσολογία του υποκατάστατου (mg), στατιστικά σημαντικές διαφοροποιήσεις παρατηρήθηκαν κατά τη διάρκεια των δυο τελευταίων εβδομάδων (7η και 8η εβδομάδα παρέμβασης) και μόνο στην ομάδα της βουπρενορφίνης, με τη δοσολογία του υποκατάστατου να είναι χαμηλότερη στην ομάδα άσκησης (7η: 8,31 ± 1,76, 8η:7.92 ±1.92) σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου (7η: 9,6±1,41, 8η: 8,96 ±1,31). Στην ομάδα άσκησης της μεθαδόνης παρατηρήθηκαν πολύ μικρές μειώσεις, οι οποίες δεν ήταν στατιστικά σημαντικές (7η: 75,75±21,54, 8η: 73,75±20,96). Η χρήση κάνναβης παρουσίασε σημαντικές μεταβολές μεταξύ των ομάδων άσκησης και ελέγχου (F(7,343)=20,74, p<0,001 για την ομάδα βουπρενορφίνης και F(7,259)=24,99, p<0,001 για την ομάδα μεθαδόνης). Στις ομάδες άσκησης παρατηρήθηκε στατιστικά σημαντική μείωση από την 4η εβδομάδα, ενώ στις ομάδες ελέγχου σημειώθηκε αύξηση, τόσο στον αριθμό ημερών όσο και στη μέση ημερήσια ποσότητα. Η χρήση βενζοδιαζεπινών παρουσίασε διαφορετικό βαθμό μεταβολής μεταξύ της ομάδας άσκησης και της ομάδας ελέγχου (F(7,343)=34,51, p<0,001 για την ομάδα βουπρενορφίνης και F(7,259)=40,91, p<0,001 για την ομάδα μεθαδόνης). Στις ομάδες άσκησης, σημειώθηκε μείωση και στις ομάδες ελέγχου, αύξηση. Οι μεταβολές αφορούν τόσο στον αριθμό ημερών όσο και στην μέση ημερήσια ποσότητα χρήσης. Η χρήση κοκαΐνης επίσης διαφοροποιήθηκε μεταξύ της ομάδας άσκησης και της ομάδας ελέγχου (F(7,343)=7,24, p<0,001 για την ομάδα βουπρενορφίνης και F(7,259)=16,89, p<0,001 για την ομάδα μεθαδόνης). Στις ομάδες άσκησης σημειώθηκε μείωση ενώ στις ομάδες ελέγχου αύξηση. Δεν βρέθηκε σημαντική διαφορά στον αριθμό ημερών χρήσης μεταξύ των ομάδων άσκησης βουπρενορφίνης και μεθαδόνης. Αναφορικά με την ποιότητα ζωής, κατά τη διάρκεια των 8 εβδομάδων της μελέτης, αυτή βελτιώθηκε σημαντικά και στα δυο υποκατάστατα (F(2,98)=745,30, p<0,001). Η βελτίωση αφορούσε τη σωματική και ψυχική υγεία, την εργασία, τη βία, τις σπουδές, τις ημέρες άθλησης και εθελοντισμού και την παραβατικότητα. Η ομάδα άσκησης παρουσίασε μεγαλύτερη βελτίωση σε σχέση με την ομάδα ελέγχου με τη βουπρενορφίνη να υπερτερεί της μεθαδόνης (F(2,98)=102,50, p<0,001). Επιπλέον, με βάση το ατομικό ιστορικό των ασθενών διαπιστώθηκε ότι ο αριθμός των υποτροπών και οι ημέρες χρήσης κοκαΐνης επηρεάζουν αρνητικά τις ημέρες εργασίας, καθώς περισσότερες υποτροπές και αυξημένη χρήση κοκαΐνης αντιστοιχούν σε λιγότερες ημέρες αμειβόμενης εργασίας (p<0.015), όπως προσδιορίζεται από το ΗΤΟΠ. Επιπλέον, η μέση ημερήσια κατανάλωση αμφεταμινών, ιδιαίτερα κατά την περίοδο της 5ης με 8ης εβδομάδας, συσχετίστηκαν με τις ημέρες εκπαίδευσης. Όσο υψηλότερη ήταν η ημερήσια δόση αμφεταμινών, τόσο λιγότερες ήταν οι ημέρες που αφιερώνονταν σε εκπαίδευση/κατάρτιση (p<0,003). Σχετικά με παράγοντες όπως η αστεγία, η βίαιη συμπεριφορά και οι συλλήψεις, διαπιστώθηκε ότι τα άτομα που λάμβαναν μεθαδόνη παρουσίασαν υψηλότερες τιμές από όσα ελάμβαναν βουπρενορφίνη (p<0,001), ενώ τα άτομα της ομάδας άσκησης εμφάνισαν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά αστεγίας και βίαιης συμπεριφοράς από τα άτομα της ομάδας ελέγχου της μεθαδόνης. ΣΥΖΗΤΗΣΗ: Στην μελέτη μας σε συμφωνία με τις υπάρχουσες αντίστοιχες μελέτες διαπιστώθηκε ότι κατά τον πρώτο μήνα άσκησης αυξήθηκε τόσο η β-ενδορφίνη όσο και η κορτιζόλη μετά από πρόγραμμα σωματικής άσκησης. Εντούτοις, μετά τον πρώτο μήνα άσκησης η β-ενδορφίνη αυξήθηκε και η κορτιζόλη μειώθηκε στις πειραματικές ομάδες άσκησης, σε αντίθεση με τα υπάρχοντα βιβλιογραφικά δεδομένα. Οι μεταβολές αυτές ενδέχεται να σχετίζονται με βελτίωση της διάθεσης και μείωση του στρες. Επίσης, το φαινόμενο αυτό ενδεχομένως υποδηλώνει ότι η β-ενδορφίνη μπορεί να λειτουργεί ως ρυθμιστής του στρες μέσω της μείωσης της κορτιζόλης. Ο προτεινόμενος υποκείμενος μηχανισμός έγκειται στη διαδοχική διέγερση, μέσω των αυξημένων επιπέδων β-ενδορφίνης, του ενδογενούς ενδοκανναβινοειδούς συστήματος, του μεσομεταιχμιακού ντοπαμινεργικού συστήματος ανταμοιβής και εν τέλει του συστήματος του στρες. Ωστόσο, η τακτική σωματική άσκηση μειώνει την τάση αύξησης των επιπέδων κορτιζόλης, μέσω της ενεργοποίησης του νευρωνικού κυκλώματος ιππόκαμπου - μέσου προμετωπιαίου φλοιού – αμυγδαλής οδηγώντας στην αναστολή του υποθαλάμου και της υπόφυσης, μέσω υποδοχέων στον έσω προμετωπιαίο φλοιό, ενώ επίσης μειώνει την υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής που προκαλείται από το στρες, αποκαθιστώντας την ομοιόσταση. Οι σημαντικές αυτές διαφοροποιήσεις, που δεν διαπιστώθηκαν στις ομάδες ελέγχου, παρατηρήθηκαν κυρίως μετά τον πρώτο μήνα εφαρμογής του πρωτοκόλλου άσκησης, υπογραμμίζοντας τη σημασία της μακροχρόνιας και συστηματικής σωματικής άσκησης. Σημειωτέων, ότι η δοσολογία του υποκατάστατου μειώθηκε σημαντικά κατά τις τελευταίες δύο εβδομάδες της μελέτης αποκλειστικά στην ομάδα άσκησης με βουπρενορφίνη, εύρημα που δεν έχει αναφερθεί κατά το παρελθόν. Επίσης, η άσκηση συνέβαλε στη μείωση της χρήσης αλκοόλ, κάνναβης, βενζοδιαζεπινών και κοκαΐνης, ιδιαίτερα στην ομάδα ασθενών που ελάμβαναν βουπρενορφίνη, γεγονός που υποδηλώνει την θετική επίδραση της άσκησης σε περιπτώσεις πολλαπλής χρήσης ουσιών σε περιβάλλον υποκατάστασης. Τα ευρήματά μας επίσης δείχνουν ότι η άσκηση αμβλύνει τις αρνητικές επιπτώσεις της εξάρτησης στην επαγγελματική, εκπαιδευτική, κοινωνική και ψυχοσωματική κατάσταση των ατόμων. Μετά τη δίμηνη θεραπευτική παρέμβαση, υπήρξαν βελτιώσεις σε βασικούς τομείς, όπως η εργασία, η εκπαίδευση, η εθελοντική δραστηριότητα, η στέγαση, η κοινωνική σταθερότητα και η ανεργία, γεγονός που δείχνει ότι η άσκηση μπορεί να βοηθήσει στην κοινωνική επανένταξη των ατόμων. Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνεται από πληθώρα άλλων μελετών και καταδεικνύει την θετική επίδραση της συστηματικής σωματικής άσκησης στην ποιότητα ζωής των εξαρτημένων ατόμων. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Η αερόβια άσκηση, πιθανά μέσω νεύρο-ορμονικών μεταβολών, δρα ευεργετικά στους ασθενείς με διαταραχή χρήσης οπιοειδών σε θεραπεία υποκατάστασης, ενισχύοντας την άποψη ότι η άσκηση μπορεί να χρησιμεύσει ως αποτελεσματική θεραπευτική στρατηγική και να συμβάλλει στην υιοθέτηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής με άμεσες θετικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των εν λόγω ασθενών, αλλά ενδεχομένως και άλλων ευάλωτων ειδικών πληθυσμών. Η παρούσα μελέτη έχει τους ακόλουθους περιορισμούς: α) η ανάγκη επιβεβαίωσης των ευρημάτων σε μακρύτερης διάρκειας παρακολούθηση, β) ο σχετικά περιορισμένος αριθμός συμμετεχόντων, γ) η προβληματική κατά περίπτωση συμμόρφωση με το πρωτόκολλο συλλογής δειγμάτων σιέλου, δ) ο αδρός προσδιορισμός της ποιότητας ζωής, ε) η διαφοροποίηση επιπέδων σωματικής κατάστασης και συνολικότερου τρόπου ζωής των συμμετεχόντων, στ) τα άτομα των ομάδων σωματικής άσκησης ενδέχεται να ήταν εν των προτέρων περισσότερο κινητοποιημένα να συμμετάσχουν σε πρόγραμμα άσκησης, ζ) επιπλέον, όλοι οι συμμετέχοντες λάμβαναν φαρμακευτική θεραπεία για διαταραχές χρήσης οπιοειδών (ΔΧΟ), γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα γενίκευσης των αποτελεσμάτων σε άλλες κατηγορίες εξαρτημένων ή ασθενών με (ΔΧΟ) που ακολουθούν διαφορετικές θεραπείες.